Kekosongan kerusi ADUN tidak bermaksud pilihan raya kecil akan berlangsung serta-merta pada hari kerusi itu kosong. Terdapat proses rasmi melibatkan Dewan Undangan Negeri, Speaker dan Suruhanjaya Pilihan Raya (SPR) sebelum tarikh pilihan raya ditetapkan.
Secara umum, apabila sesuatu kekosongan luar jangka telah dipastikan, kerusi berkenaan perlu diisi dalam tempoh 60 hari. Namun, terdapat pengecualian penting jika kekosongan berlaku dalam tempoh dua tahun sebelum Dewan Undangan Negeri sepatutnya terbubar.
Berdasarkan Jadual Kelapan Perlembagaan Persekutuan, jika kekosongan berlaku dalam tempoh dua tahun terakhir hayat DUN, kerusi tersebut tidak perlu diisi kecuali Speaker memaklumkan secara bertulis kepada SPR bahawa kekosongan itu menjejaskan kekuatan majoriti dalam Dewan.
Oleh itu, proses sebenar lebih tepat difahami sebagai:
kekosongan berlaku → status kerusi dipastikan → SPR dimaklumkan → SPR menentukan proses pilihan raya → PRK jika diwajibkan.
Ringkasan
- Kekosongan kerusi DUN boleh berlaku akibat kematian, peletakan jawatan, hilang kelayakan atau keputusan pilihan raya dibatalkan.
- Secara umum, kekosongan luar jangka perlu diisi dalam masa 60 hari selepas SPR memastikan berlaku kekosongan.
- Jika kekosongan berlaku dalam dua tahun terakhir hayat DUN, PRK biasanya tidak diadakan kecuali majoriti kerajaan terjejas.
Apa Maksud Kekosongan Luar Jangka Kerusi DUN?
Kekosongan luar jangka berlaku apabila kerusi seorang ADUN menjadi kosong sebelum tamat tempoh biasa Dewan Undangan Negeri.
Menurut penerangan rasmi Suruhanjaya Pilihan Raya Malaysia, pilihan raya kecil diadakan untuk mengisi kekosongan luar jangka yang boleh berlaku disebabkan:
- kematian;
- peletakan jawatan;
- hilang kelayakan; atau
- pembatalan keputusan pilihan raya oleh Mahkamah Pilihan Raya.
Selain itu, pindaan perlembagaan berkaitan pertukaran parti politik sejak 2022 juga mewujudkan keadaan tertentu di mana kerusi seseorang ADUN boleh menjadi kosong.
Namun, undang-undang turut menetapkan beberapa pengecualian. Contohnya, seseorang ADUN tidak kehilangan kerusi semata-mata kerana dipecat daripada parti politiknya.
Apa Proses Pertama Selepas Kerusi ADUN Kosong?
Langkah penting ialah memastikan dan memaklumkan kekosongan itu secara rasmi.
Dalam kes kekosongan kerana kematian, amalan SPR menunjukkan Speaker Dewan Negeri akan memaklumkan secara rasmi mengenai kekosongan tersebut kepada SPR.
Sebagai contoh, dalam kekosongan kerusi DUN Ayer Kuning pada 2025, SPR menerima pemakluman rasmi daripada Yang di-Pertua Dewan Negeri Perak berikutan kematian penyandang. SPR kemudian menyatakan kerusi itu perlu diisi dalam tempoh 60 hari mengikut undang-undang negeri.
Begitu juga dalam kes DUN Mahkota, Johor pada 2024, Speaker Dewan Negeri memaklumkan SPR mengenai kekosongan selepas kematian ADUN berkenaan.
Jadi, kematian atau peletakan jawatan sahaja bukan keseluruhan proses. Kekosongan itu perlu masuk ke dalam proses rasmi institusi.
Adakah PRK Mesti Diadakan Dalam Masa 60 Hari?
Secara umum, ya, jika kekosongan itu perlu diisi.
Seksyen 9(5) Jadual Kelapan dalam Perlembagaan Persekutuan menetapkan bahawa sesuatu kekosongan luar jangka hendaklah diisi dalam tempoh 60 hari dari tarikh SPR memastikan terdapat kekosongan.
Perkara penting di sini ialah tempoh itu bukan semestinya dikira terus daripada tarikh seseorang ADUN meninggal dunia.
Tarikh yang relevan ialah tarikh kekosongan itu dipastikan mengikut proses perlembagaan dan pilihan raya yang berkenaan.
Sebab itu dalam kenyataan SPR, tarikh penerimaan pemakluman rasmi dan tarikh kekosongan dipastikan biasanya dinyatakan secara khusus.
Bila Pilihan Raya Kecil Tidak Perlu Diadakan?
Ini pengecualian yang sangat penting.
Jika kekosongan luar jangka berlaku dalam masa dua tahun sebelum tarikh DUN sepatutnya terbubar, kekosongan tersebut secara umumnya tidak perlu diisi.
Menurut Seksyen 9(5) Jadual Kelapan Perlembagaan Persekutuan, pengecualian berlaku kerana DUN sudah menghampiri penghujung penggalnya.
Namun, ada satu pengecualian kepada pengecualian tersebut.
Jika Speaker memaklumkan kepada SPR bahawa kekosongan itu menyebabkan kekuatan dari segi bilangan parti yang membentuk majoriti semua ahli DUN terjejas, pilihan raya masih perlu diadakan.
Dalam keadaan itu, kekosongan perlu diisi dalam masa 60 hari selepas pemberitahuan berkenaan diterima.
Contoh Mudah
Bayangkan sebuah DUN mempunyai:
Parti A: 17 kerusi
Parti B: 15 kerusi
Jika satu kerusi Parti A kosong ketika DUN sudah berada dalam dua tahun terakhir penggal, persoalan penting ialah sama ada kekosongan itu menjejaskan kekuatan majoriti kerajaan.
Jika majoriti terjejas seperti yang diperuntukkan undang-undang, Speaker boleh memaklumkan SPR dan PRK boleh menjadi perlu.
Jadi, rule “dua tahun terakhir mesti tiada PRK” juga tidak tepat secara mutlak.
Apa SPR Buat Selepas Menerima Pemakluman?
Apabila PRK perlu dilaksanakan, SPR akan mengurus keseluruhan proses pilihan raya.
Menurut Portal Pendidikan Pengundi SPR, selepas tarikh-tarikh pilihan raya ditentukan, SPR mengeluarkan writ kepada Pegawai Pengurus. Pegawai Pengurus kemudian mengeluarkan notis kepada orang ramai mengenai kekosongan dan proses penamaan calon.
SPR biasanya mengadakan Mesyuarat Khas untuk menentukan perkara seperti:
- tarikh writ pilihan raya;
- hari penamaan calon;
- hari undi awal;
- hari mengundi;
- daftar pemilih yang digunakan; dan
- persiapan lain untuk PRK.
Corak ini dapat dilihat dalam kenyataan rasmi SPR mengenai beberapa PRK DUN.
Bagaimana Proses PRK Berjalan?
Secara mudah:
- Kerusi menjadi kosong
↓
2. Kekosongan dimaklum dan dipastikan secara rasmi
↓
3. SPR menerima pemakluman
↓
4. SPR mengadakan Mesyuarat Khas
↓
5. Writ pilihan raya dikeluarkan
↓
6. Penamaan calon
↓
7. Kempen pilihan raya
↓
8. Undi awal jika berkenaan
↓
9. Hari mengundi
↓
10. Calon dengan undi terbanyak menjadi ADUN
Malaysia menggunakan sistem first-past-the-post, iaitu calon yang memperoleh undi terbanyak di kawasan tersebut akan memenangi kerusi berkenaan.
Adakah Seluruh Negeri Perlu Mengundi Semula?
Tidak.
Pilihan raya kecil hanya melibatkan bahagian pilihan raya yang kerusinya kosong.
Jika satu kerusi DUN Terengganu menjadi kosong, hanya pengundi berdaftar bagi DUN berkenaan terlibat dalam PRK tersebut.
Ia berbeza daripada Pilihan Raya Negeri apabila seluruh kerusi DUN dipertandingkan selepas Dewan dibubarkan.
Apa Berlaku Jika Kekosongan Disebabkan Pertukaran Parti?
Kes ini mempunyai prosedur khusus di bawah peruntukan anti-lompat parti.
Bagi keadaan yang termasuk dalam seksyen 7A Jadual Kelapan, apabila Speaker menerima notis bertulis daripada seseorang ADUN mengenai berlakunya kekosongan di bawah peruntukan tersebut, Speaker perlu menentukan sama ada kekosongan telah berlaku dan memaklumkan SPR dalam tempoh 21 hari.
Selepas pemberitahuan diterima, proses mengisi kekosongan tertakluk kepada peruntukan pilihan raya yang berkaitan.
Namun, tidak semua perubahan hubungan dengan parti menyebabkan kerusi kosong. Sebagai contoh, pemecatan seseorang ADUN daripada parti termasuk antara keadaan yang dikecualikan dalam peruntukan itu.
Sebab itu isu pertukaran parti perlu dinilai berdasarkan keadaan sebenar dan bukan hanya berdasarkan pengumuman politik.
Apa Berlaku Kepada Kawasan Ketika Belum Ada ADUN?
Sepanjang kerusi masih kosong, kawasan tersebut tidak mempunyai wakil yang dipilih bagi kerusi DUN itu sehingga seorang ADUN baharu dipilih atau sehingga penggal tamat jika PRK tidak perlu diadakan.
Namun, jabatan kerajaan, agensi, PBT dan struktur pentadbiran negeri tetap menjalankan fungsi masing-masing.
Kekosongan kerusi ADUN tidak bermaksud pentadbiran kerajaan di kawasan tersebut berhenti sepenuhnya.
Apa yang tiada buat sementara waktu ialah wakil rakyat yang dipilih secara langsung bagi kerusi DUN itu.
Siapa Menentukan Sama Ada PRK Akan Diadakan?
Ia bukan keputusan parti politik semata-mata.
Keputusan sama ada sesuatu kerusi perlu diisi bergantung kepada:
- sebab kekosongan;
- pengesahan atau penentuan rasmi kekosongan;
- peruntukan perlembagaan;
- baki tempoh hayat DUN;
- kedudukan majoriti dalam Dewan; dan
- tindakan SPR mengikut undang-undang.
SPR kemudiannya menentukan urusan serta jadual pilihan raya apabila PRK perlu dijalankan.
Artikel Berkaitan
- Bagaimana Dewan Undangan Negeri Terengganu Berfungsi? – fahami fungsi DUN, proses perundangan dan peranan ADUN dalam pentadbiran negeri. Artikel Penuh
- Senarai ADUN Terengganu 2026 Mengikut Kawasan – semak wakil rakyat bagi semua 32 kawasan DUN Terengganu. Artikel Penuh
- Bagaimana ADUN Terengganu Membawa Suara Rakyat Ke DUN? – fahami bagaimana wakil rakyat membawa isu kawasan melalui proses Dewan. Artikel Penuh
Kesimpulan
Kekosongan kerusi ADUN tidak semestinya terus membawa kepada pilihan raya kecil. Selepas kekosongan berlaku, ia perlu melalui proses rasmi sebelum SPR menentukan urusan pilihan raya.
Secara umum, kekosongan luar jangka perlu diisi dalam masa 60 hari. Namun, jika kekosongan berlaku dalam dua tahun terakhir hayat DUN, PRK biasanya tidak perlu diadakan kecuali Speaker memaklumkan bahawa kekosongan tersebut menjejaskan kekuatan majoriti dalam Dewan.
Oleh itu, tiga perkara utama perlu dilihat: bila kekosongan dipastikan, berapa lama baki penggal DUN dan sama ada majoriti kerajaan terjejas.
