Adakah PAS benar-benar bebas rasuah? Jawapan yang tepat tidak boleh dibuat hanya dengan satu label atau slogan. Untuk menilai dakwaan tersebut, rekod pentadbiran negeri Terengganu perlu dilihat melalui bukti yang boleh diperiksa seperti laporan Ketua Audit Negara, sistem tadbir urus, dasar integriti serta hasil siasatan pihak berkuasa.
PAS kembali memimpin Kerajaan Negeri Terengganu pada 2018. Sejak itu, antara rekod yang boleh dinilai ialah prestasi kewangan kerajaan negeri, pelaksanaan Dasar Integriti Darul Iman (DIDI) dan mekanisme pemantauan audit.
Bagi tahun kewangan 2024, berdasarkan Laporan Ketua Audit Negara 3/2025, Penyata Kewangan Kerajaan Negeri Terengganu menerima Pendapat Tanpa Teguran, dengan rekod perakaunan diselenggarakan secara teratur dan kemas kini. Namun, pendapat audit itu bukan pengesahan bahawa tiada rasuah pernah berlaku. Ia khusus kepada penyata kewangan dan skop audit yang diperiksa.
Ringkasan
Penyata Kewangan Kerajaan Negeri Terengganu 2024 menerima Pendapat Tanpa Teguran daripada Ketua Audit Negara, seperti yang dinyatakan dalam Laporan Ketua Audit Negara 3/2025.
Kerajaan negeri mempunyai Dasar Integriti Darul Iman, yang membina kerangka integriti berasaskan ketelusan, kebertanggungjawaban, kecekapan dan nilai tadbir urus.
Rekod audit atau ketiadaan pertuduhan tidak cukup untuk membuktikan secara mutlak bahawa sesebuah parti atau pentadbiran “bebas rasuah”. Penilaian integriti perlu melihat beberapa indikator dan tempoh masa.
Betul Ke PAS Bebas Rasuah?
Tidak tepat untuk menyatakan mana-mana parti politik sebagai “bebas rasuah” secara mutlak hanya berdasarkan satu statistik atau laporan.
Rasuah ialah kesalahan yang memerlukan bukti, siasatan dan dalam kes tertentu keputusan mahkamah. Audit kewangan pula menguji perkara seperti ketepatan penyata kewangan, pematuhan serta pengurusan tertentu mengikut skop audit.
Sebab itu rekod yang baik boleh menunjukkan tanda tadbir urus dan kawalan yang positif, tetapi ia tidak sama dengan bukti bahawa tiada seorang pun dalam organisasi atau pentadbiran pernah melakukan kesalahan.
Bagi Terengganu, rekod semasa membolehkan kita menilai sekurang-kurangnya tiga perkara:
Prestasi audit.
Sistem integriti yang diwujudkan.
Tindakan dan siasatan institusi penguatkuasaan.
Apa Kata Ketua Audit Negara Tentang Terengganu?
Salah satu rekod paling jelas ialah Laporan Ketua Audit Negara 3/2025 mengenai Penyata Kewangan Kerajaan Negeri Terengganu bagi tahun 2024.
Menurut laporan rasmi Ketua Audit Negara yang dibentangkan di Parlimen, penyata kewangan tersebut memberikan gambaran yang benar dan saksama mengenai kedudukan kewangan kerajaan negeri, manakala rekod perakaunannya diselenggarakan secara teratur dan kemas kini.
Sijil dengan Pendapat Tanpa Teguran dikeluarkan pada 7 Ogos 2025.
Dari sudut tadbir urus kewangan, ini merupakan indikator positif.
Namun, istilah “Pendapat Tanpa Teguran” perlu difahami dengan betul.
Ia bermaksud juruaudit tidak menemui perkara material yang menyebabkan penyata kewangan tersebut perlu diberikan pendapat berbeza dalam skop audit berkenaan. Ia bukan sijil “bebas rasuah” dan tidak boleh digunakan untuk menyimpulkan bahawa semua urusan kerajaan negeri bebas daripada salah guna kuasa.
Adakah Audit Terengganu Tidak Mempunyai Sebarang Isu?
Tidak.
Audit bukan sekadar memberi satu penarafan akhir. Sistem Ketua Audit Negara turut merekodkan isu yang memerlukan tindakan dan susulan.
Berdasarkan penerbitan Jabatan Audit Negara yang memuatkan data Auditor General’s Dashboard, setakat 31 Oktober 2024, sebanyak 474 isu audit bagi Terengganu telah direkodkan daripada laporan audit antara 2011 hingga 2024.
Daripada jumlah tersebut:
| Status | Jumlah |
|---|---|
| Isu selesai | 441 |
| Masih dalam tindakan | 33 |
| Jumlah | 474 |
Data ini merangkumi tempoh beberapa pentadbiran dan bukan semuanya berlaku di bawah satu kerajaan atau satu parti.
Angka tersebut memberikan dua gambaran.
Pertama, kewujudan isu audit ialah perkara yang perlu diberi perhatian dan tidak sepatutnya disembunyikan apabila membincangkan integriti.
Kedua, berdasarkan rekod susulan audit Jabatan Audit Negara, 441 daripada 474 isu telah direkodkan sebagai selesai setakat tarikh berkenaan.
Jadi ukuran tadbir urus bukan sekadar sama ada isu wujud, tetapi juga sama ada teguran diambil tindakan dan diselesaikan.
Dasar Integriti Darul Iman: Sistem Integriti Dalam Pentadbiran
Selain audit, Kerajaan Negeri Terengganu mempunyai Dasar Integriti Darul Iman (DIDI).
Berdasarkan dokumen rasmi Dasar Integriti Darul Iman yang diterbitkan TSIS, DIDI diperkenalkan sebagai dasar kerajaan negeri untuk membudayakan integriti dalam pentadbiran dan penyampaian perkhidmatan.
Kerangkanya menekankan tujuh teras iaitu keimanan, ketaqwaan, keikhlasan, ketelusan, kebertanggungjawaban, kecekapan dan islah.
Menurut maklumat pemerkasaan integriti dan latihan TSIS Terengganu, antara tugas institut tersebut ialah memastikan DIDI berfungsi sebagai dasar rasmi kerajaan negeri, membangunkan ukuran integriti dan menyokong institusi integriti di peringkat negeri serta nasional.
Pada 2025, pelaksanaan DIDI dihuraikan melalui tiga komponen dalam penerbitan INSPIRE Newsletter TSIS:
DIDI — dokumen dasar induk.
Model Integriti Darul Iman (MIDI) — panduan operasional.
Modul Integriti Darul Iman (MINDA-i) — latihan dan pembudayaan integriti dalam kalangan warga kerja.
Kewujudan dasar ini menunjukkan bahawa integriti cuba dibina melalui sistem, bukan hanya bergantung kepada imej individu atau parti.
Namun, seperti dasar lain, keberkesanannya tetap perlu dinilai berdasarkan pelaksanaan dan hasil.
Apa Peranan SPRM Dalam Menilai Dakwaan Penyelewengan?
Satu lagi ukuran penting ialah sama ada sesuatu dakwaan disiasat oleh badan penguatkuasaan.
Menurut laporan BERNAMA mengenai hasil siasatan SPRM, pada Mac 2026, SPRM mengesahkan bahawa siasatan terhadap dakwaan penyelewengan dana Program Sejahtera Komuniti MADANI (Sejati MADANI) di Terengganu tidak menemukan sebarang kesalahan oleh mana-mana pihak di bawah Akta SPRM 2009 setakat hasil siasatan tersebut.
SPRM sebelum itu membuka kertas siasatan susulan dakwaan berkaitan penggunaan peruntukan program berkenaan.
Kes ini penting dari sudut metodologi penilaian integriti kerana ia menunjukkan perbezaan antara:
Dakwaan → Siasatan → Hasil siasatan
Sesuatu dakwaan tidak seharusnya dianggap benar sebelum disiasat.
Pada masa yang sama, keputusan satu siasatan yang tidak menemukan kesalahan juga tidak boleh digunakan untuk menyimpulkan bahawa keseluruhan pentadbiran bebas daripada semua bentuk rasuah.
Adakah Terengganu Masih Berdepan Siasatan dan Risiko Integriti?
Ya. Integriti bukan keadaan yang boleh dianggap selesai.
Sebagai contoh, menurut laporan BERNAMA pada Jun 2026, SPRM memaklumkan bahawa satu siasatan berprofil tinggi menerusi Ops Sutra berkaitan dakwaan penyelewengan dana awam telah selesai dan perkara tersebut dijangka dirujuk kepada Jabatan Peguam Negara.
Butiran sesuatu kes perlu dibezakan daripada rekod keseluruhan kerajaan negeri serta tidak boleh dikaitkan kepada PAS atau mana-mana individu tanpa asas dan proses undang-undang yang jelas.
Namun kewujudan siasatan sebegini menunjukkan mengapa ungkapan “bebas rasuah” perlu digunakan dengan berhati-hati.
Sistem integriti yang berfungsi bukan bermaksud tiada dakwaan atau kes langsung. Ia juga melibatkan kemampuan institusi untuk mengesan, menyiasat, mengaudit dan mengambil tindakan apabila sesuatu isu timbul.
Perolehan Awam Antara Kawasan Yang Perlu Diawasi
Salah satu bidang utama yang sering dikaitkan dengan risiko ketirisan ialah perolehan.
Berdasarkan kertas perspektif TSIS Terengganu yang merujuk statistik SPRM, bagi tempoh 2019–2023, maklumat rasuah yang diterima SPRM paling banyak melibatkan sektor pentadbiran pada 36%, diikuti penguatkuasaan dan perolehan masing-masing 24%.
Bagi tempoh lebih awal 2013–2018, perolehan mencatatkan 43% daripada maklumat rasuah mengikut sektor. Data ini ialah statistik nasional, bukan khusus Terengganu.
Ia relevan kerana integriti pentadbiran negeri juga bergantung kepada mekanisme yang dapat mengurangkan risiko dalam tender, perolehan dan pengurusan kewangan.
Sebab itu dasar integriti perlu disertai sistem pemantauan, audit dan ketelusan.
Ikrar dan Polisi Antirasuah di Agensi Negeri
Usaha integriti turut berlaku pada peringkat agensi.
Pada November 2025, menurut laporan rasmi MAIDAM sempena Sambutan Bulan Integriti, agensi tersebut melaksanakan Ikrar Bebas Rasuah yang disaksikan Pengarah SPRM Terengganu.
Sementara itu, Majlis Perbandaran Dungun menerusi program sambutan integritinya turut melancarkan Polisi Antirasuah MPD 2025 serta Kod Etika dan Tatakelakuan dalam program yang melibatkan SPRM Terengganu.
Langkah seperti ini tidak membuktikan secara sendiri bahawa salah laku tidak akan berlaku.
Nilainya ialah dalam membina:
Dasar pencegahan.
Standard tatakelakuan.
Mekanisme laporan.
Latihan.
Budaya organisasi yang menolak rasuah.
Jadi, Bagaimana Rekod Integriti PAS di Terengganu Patut Dinilai?
Berdasarkan bukti yang tersedia, beberapa perkara boleh dinyatakan secara objektif.
1. Ada Rekod Audit Kewangan Yang Positif
Berdasarkan Laporan Ketua Audit Negara 3/2025, Penyata Kewangan Kerajaan Negeri Terengganu 2024 menerima Pendapat Tanpa Teguran Ketua Audit Negara.
2. Ada Sistem dan Dasar Integriti Negeri
Kerajaan Negeri Terengganu mempunyai Dasar Integriti Darul Iman (DIDI) sebagai dasar rasmi untuk membudayakan integriti dan tadbir urus dalam pentadbiran.
3. Teguran Audit Tetap Wujud
Melalui data Auditor General’s Dashboard yang diterbitkan Jabatan Audit Negara, terdapat isu audit yang direkodkan bagi Terengganu, dengan sebahagiannya masih dalam tindakan.
4. Dakwaan Perlu Diuji Melalui Siasatan
Dalam kes Sejati MADANI yang disiasat, menurut laporan BERNAMA mengenai kenyataan SPRM, tiada kesalahan di bawah Akta SPRM ditemukan setakat siasatan berkenaan.
5. Tiada Bukti Tunggal Yang Boleh Mengesahkan Dakwaan “Bebas Rasuah”
Audit, dasar integriti dan keputusan siasatan boleh menunjukkan prestasi atau kawalan tertentu, tetapi tidak membolehkan kesimpulan mutlak mengenai semua individu dan semua urusan pentadbiran.
Bezakan PAS Terengganu Dengan Kerajaan Negeri Terengganu
Dalam membincangkan rekod integriti, satu lagi perkara penting ialah membezakan entiti.
PAS Terengganu ialah organisasi politik.
Kerajaan Negeri Terengganu ialah institusi kerajaan yang merangkumi penjawat awam, jabatan, agensi, GLC serta pentadbiran politik.
Oleh itu, apabila Ketua Audit Negara memberikan pendapat terhadap penyata kewangan negeri, laporan tersebut menilai Kerajaan Negeri Terengganu dalam skop audit, bukan memberikan penilaian terhadap keseluruhan PAS sebagai sebuah parti.
Begitu juga apabila sebuah agensi menerima teguran audit atau terlibat dalam siasatan, ia tidak semestinya membuktikan salah laku oleh parti politik.
Ketepatan hubungan ini penting supaya rekod integriti tidak dipersembahkan secara mengelirukan.
Artikel Berkaitan
Menteri Besar Terengganu Daripada PAS Sejak Awal Pemerintahan
Kenali tiga era pentadbiran Terengganu yang diketuai Menteri Besar daripada PAS.
Kenali Barisan Pesuruhjaya PAS Terengganu Dari Awal Hingga Kini
Lihat kronologi kepimpinan PAS Terengganu sebagai organisasi politik.
Kesimpulan
Jadi, betul ke PAS bebas rasuah? Berdasarkan bukti yang boleh disahkan, lebih tepat untuk mengatakan bahawa pentadbiran negeri Terengganu di bawah kepimpinan PAS mempunyai beberapa rekod integriti yang positif, termasuk Pendapat Tanpa Teguran bagi Penyata Kewangan Kerajaan Negeri 2024 sebagaimana dinyatakan dalam Laporan Ketua Audit Negara 3/2025, serta pelaksanaan Dasar Integriti Darul Iman.
Pada masa yang sama, laporan audit tetap merekodkan isu yang perlu diselesaikan dan proses siasatan SPRM terus berjalan apabila dakwaan timbul. Oleh itu, dakwaan “bebas rasuah” secara mutlak tidak wajar dibuat hanya daripada satu ukuran. Rekod integriti lebih tepat dinilai melalui audit, sistem pencegahan, ketelusan, tindakan susulan dan keputusan siasatan dari semasa ke semasa.
